از معاصى و گناهان و انحرافاتى را كه نفس آنان اكتساب نموده است به واسطهء تعلّقشان به بدن‌هاى دنيوى و سيراب گشتن از پستان اختيار ، آن نفوس آلوده گشته ، و بر روى آن زنگار حجاب و پردهء چرك و غبار ظلمت كثرت و آثار آن پديدار شده است . در اين صورت معلوم است كه اين آلودگىهاى ظاهرى امور قسريّه هستند و ملايمت با ذات نفس سعيده ندارند ؛ و برهان قائم است بر اينكه امور قسريّه ، دوام ندارند . و على هذا اين نفوس صالحه و سعيده و مؤمنه ، به واسطهء فشارهاى دنيوى ، و يا عالم مثال و برزخ ، و يا در روز رستاخيز و هول قيامت ، بر حسب كيفيّت و مقدار رسوخ آلودگى در نفس ، پاك مىشوند . و يا ذاتاً شقى هستند ، و از جهت فعل سعيدند ؛ به معناى آنكه ذاتشان داراى صورت شقيّه است ، ليكن به واسطهء عروض هيئات حَسَنه از طاعات و عبادات بر روى نفوسشان ، ظاهرى قسرى پديدار گرديده است ؛ اين ظاهر نيز مسلوب مىگردد ، و يا سريعاً و يا به طور بطىء و كند از بين مىرود و آن ذات شقىّ با شقاوت خود ظهور و بروز مىنمايد . و امّا نفوسى كه نه در ناحيهء سعادت و نه در ناحيهء شقاوت به مرحلهء فعليّت نرسيده‌اند ، و هنگام مفارقت نفوسشان از ابدان ، ضعيف و ناقص مانده‌اند ؛ آنها مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ هستند كه پروردگار دربارهء آنها امر فرمايد . اين مطلب مقتضاى برهانِ مجازات در ثواب و عذاب است ، كه